MỘT VÀI SUY NGHĨ VỀ CUỘC TRAO ĐỔI DỊCH CÂU “ SÔNG NÚI TRÊN VAI”

Qua FB của tôi trong vấn đề này, điều lớn nhất với cá nhân tôi là học được cách ứng xử văn hóa của nhiều người khi viết cmt.

Viết bởi: Nguyễn Quang Thiều

Thưa các bạn trong cộng đồng FB,

Cho dù trực tiếp, gián tiếp hay không liên quan đến việc dịch câu “ Sông núi trên vai” trong Ngày thơ VN tại Văn Miếu ngày 17/02/2019 thì tôi cũng muốn được lắng nghe ý kiến của mọi người về cả câu tiếng Việt cũng như phần dịch tiếng Anh. Muốn được lắng nghe những lời chân thành, khoa học và thiện chí là một trong những điều vô cùng quan trọng để một cá nhân hay một quốc gia có thể lớn lên. Khi thực thi một công việc, ai cũng muốn mọi việc sẽ tốt lành. Nhưng có những việc làm chưa hoàn hảo hoặc thiếu sót thậm chí sai lầm mà chúng ta thẳng thắn và thiện chí trao đổi lại mở ra một vấn đề lớn hơn và có ý nghĩa hơn. Đó là trách nhiệm và ý thức của con người đối với cả những việc tưởng chừng như rất nhỏ và thời gian tính của vấn đề đó có khi chỉ là 1 ngày của một cá nhân hay, một tổ chức hay của một quốc gia. Vấn đề dịch câu “Sông núi trên vai” là như thế. Vì sao vậy, vì nó mở ra một cuộc bàn luận có ích về nhiều phía cũng như nó hiển lộ năng lực và cái tâm của những người lên tiếng về việc đó.

Qua các quan điểm về vấn đề dịch thuật này, tôi xin có một số ý kiến để tạm khép lại đề tài riêng trên cá nhân của tôi . Ý kiến của tôi cũng chỉ là ý kiến của một cá nhân với một cách nhìn hạn chế trước biển kiến thức vô tận của nhân loại . Hơn nữa với những ý kiến trong cuộc bàn luận này, tôi thấy nó chưa thể kết thúc cho dù nếu bắt buộc phải có thì chúng ta cũng phải chọn một phương án tốt nhất. Có thể một lúc nào đấy, chúng ta lại cùng nhau bàn luận về vấn đề dịch thuật để trước hết hiểu một cách đầy đủ hơn chính tiếng mẹ đẻ của chúng ta.

1/ Tôi vui vì thấy tất cả các ý kiến về cuộc trao đổi này trên FB của tôi thật sự chân thành, đầy tư duy khoa học, có thái độ xây dựng mà không có những lời lẽ áp đặt, ngạo mạn, xúc phạm người khác và không lợi dụng việc này để thực hiện những hành vi không thiện chí, phiến diện và mang tính cá nhân.

2/ “ Sông núi trên vai” là một câu văn có tính biểu tượng. “Sông núi” là biểu tượng cho đất nước, “trên vai” ( hay gánh trên vai) biểu tượng cho trách nhiệm, sứ mệnh. Tất cả các từ ở câu này đều mang tính biểu tượng. Nếu đây là câu không có tính biểu tượng thì có lẽ không có việc tranh luận về việc dịch thuật như hiện nay vì đứng về nghĩa đen, nó là một câu vô cùng đơn giản. Trong bài thơ ( cho là của Lý Thường Kiệt) thì danh từ “sông núi” là chỉ lãnh thổ của người Việt Nam. Chính vậy, chúng ta nên hiểu câu “Sông núi trên vai” với một độ MỞ nhất định. Trong một bộ phim nước ngoài tôi đã xem ( xin lỗi vì tôi không nhớ được tên bộ phim vì xem lâu rồi), người cha da đỏ nói với con trai mình trước khi chết bởi súng của người da trắng xâm lược : “ Con hãy giữ lấy núi đồi này trên lưng ngựa của con”. Như vậy, không chỉ người Việt Nam dùng “sông núi” để chỉ đất nước mà có những nền văn hóa khác cũng như vậy. Vì thế chúng ta không nên bắt bẻ là có phải người khổng lồ đâu mà mang sông núi trên vai được.

3/ Khi một câu văn mang tính biểu tượng thì cách dịch tốt nhất là tiếp cận được tính biểu tượng đó để cho những người ở một nền văn hóa khác trước hết cảm nhận được những nét đặc trưng của văn hóa và ngôn ngữ của nền văn hóa khác mình. Những câu như : “ Lá lành đùm lá rách”, “ Bầu ơi thương lấy bí cùng..”…là những câu thuần Việt, vô cùng giản dị mà sâu sắc. Trong tiếng Anh hay các ngôn ngữ khác chắc chắn có các câu đồng nghĩa nhưng không có cách nói như vậy. Nếu chúng ta dùng một câu tương đương của ngôn ngữ khác khi dịch cho mọi trường hợp khác nhau thì chúng ta rơi vào nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa và đời sống chứa đựng trong những câu trên. Đó là tôi chưa nói tới có những câu còn chứa đựng cả một giai đoạn hoặc một chiều dài lịch sử của dân tộc đó. Và thế là những vẻ đẹp của một câu nói, một thành ngữ hay tục ngữ đầy tính đặc trưng văn hóa, đời sống và ngôn ngữ của bất cứ nền văn hóa nào đó sẽ trở nên vô hiệu hóa. Như vậy, theo tôi, đó là sự thất bại của dịch thuật.

4/ Có không ít người đã đưa ra phương án của mình khi dịch “ Sông núi trên vai”. Tất cả các phương án đó là một thái độ nghiêm túc và mở ra nhiều hướng cho chúng ta tiếp cận sâu hơn một văn bản song ngữ ( Việt và Anh ) cho dù nhiều phương án dịch cần được trao đổi kỹ lưỡng hơn.

5/ Dịch giả, chuyên gia ngôn ngữ Anh Ta Quang Dong viết trên FB của tôi “ em đã nhận được ý kiến của biên tập viên bản ngữ làm việc cho một nhà xuất bản sách tiếng nước ngoài uy tín bậc nhất của VN. btv đó nhận xét về bản dịch ( bản dịch câu “ Sông núi trên vai” – NQT ) đó như sau "Yes i think its good. Its slightly literal but i think that is ok. In english we wish for a subject -- for example, maybe i would say 'mountains and rivers on our shoulders'.But of course nothing wrong with what was used (smiley)" NHƯ VẬY, EM NGHĨ, LÀ CÓ THỂ KHẲNG ĐỊNH ĐÓ LÀ BẢN DỊCH TỐT. Ngoài ra, ở trên có một số vị chê từ điển Lạc - Việt. Họ không biết rằng, từ điển L-V đó là do một nhóm những người làm IT tâm huyết CHÉP LẠI TỪ CÁC TỪ ĐIỂN UY TÍN, trong đó có từ điển Việt - Anh của Bùi Phụng, một người không chỉ giỏi tiếng Anh (viết), mà cả tiếng Việt (hiện đại và cổ, trong đó có các hình ảnh ẩn dụ, điển cố)

Trên đây là kiến của một chuyên gia uy tín mà mọi người nên tham khảo. Tôi cũng trao đổi với một số dịch giả quốc tịch Mỹ và Úc gốc Việt, làm giảng dạy ngôn ngữ ở một số trường đại học lớn trên thế giới về phần dịch tiếng Anh để tham khảo. Họ cũng có quan điểm như biên tập viên bản ngữ mà chuyên gia Ta Quang Dong đưa ở trên. Cá nhân mình, tôi đặt lòng tin vào các chuyên gia thực sự trong và ngoài nước khi kiến thức của mình kém hơn họ. Nhưng tôi cũng không lấy đó làm ý kiến cuối cùng để áp đặt lên cách nhìn của người khác. Mọi cánh cửa đều mở ra mọi hướng và mọi người cùng nhau cất tiếng. Đấy chính là khoa học và văn minh.

6/ Cá nhân tôi xin cám ơn ý kiến của tất cả mọi người trên FB của tôi trong cuộc bàn luận về dịch thuật vừa qua. Ít nhất với cá nhân mình, tôi học hỏi được nhiều điều hay trong việc tiếp cận và hiểu một số vấn đề ngôn ngữ ( Việt và Anh) qua các ý kiến. Có những người chửi Hội NV ngu vì câu dịch đó. Những người thông minh và có văn hóa không có hành xử như vậy. Hơn nữa, tôi tin rằng: những người này cũng khó có thể mang lại cho chúng ta một bản dịch tốt được. Từ khi mở ra cuộc trao đổi, tôi thực sự có ý chờ ý kiến của họ về một vấn đề không mấy dễ dàng này nhưng vẫn …biệt tăm. Thế nhưng tôi vẫn đợi.

Qua FB của tôi trong vấn đề này, điều lớn nhất với cá nhân tôi là học được cách ứng xử văn hóa của nhiều người khi viết cmt. Không phải là những cmt phiến diện, phi học thuật, phi văn hóa, ngạo mạn, ích kỷ, “mượn gió bẻ măng”… như chúng ta từng thấy.

Cá nhân tôi xin cám ơn mọi người đã tham gia.

Thị xã Hà Đông, 21/02/2019

 

 

Bài viết được xuất bản trên trang web chính thức của

NXB Hội nhà văn vào ngày: 07/03/2019

Tin khác

NHÀ VĂN NGUYỄN THỊ THU HUỆ TRƯỚC TRANG VĂNNHÀ VĂN NGUYỄN THỊ THU HUỆ TRƯỚC TRANG VĂN
NHÀ THƠ NGUYỄN NGỌC PHÚ: " THÂN PHẬN BIỂN"NHÀ THƠ NGUYỄN NGỌC PHÚ: " THÂN PHẬN BIỂN"
LÊ MINH QUỐC THUỞ MƠ LÀM… THI SĨLÊ MINH QUỐC THUỞ MƠ LÀM… THI SĨ

Tin mới nhất

CUỘC CHIẾN ĐẤU CỦA LÒNG QUẢ CẢM
CUỘC CHIẾN ĐẤU CỦA LÒNG QUẢ CẢM

"Bây giờ em là dâu của một gia đình Trung Quốc và mang quốc tịch Trung Quốc, nhưng anh hãy tin rằng em mãi mãi là người Việt Nam và sẽ tranh đấu bằng cách của mình cho sự thật."

Sách mới

Phan nhân 1972

viết bởi: Nhà xuất bản

Phan nhân 1972
Không thể sống mà không viết

viết bởi: Nhà xuất bản

Không thể sống mà không viết
Mối tình của ông Hire

viết bởi: Nhà xuất bản

Mối tình của ông Hire