HOA CẢI RƠI KHÔNG THỂ CẦM LÒNG ?

... Bây giờ món canh cua nấu rau cải có thể ăn quanh năm. Nhưng tôi khẳng định canh cua nấu rau cải ngon nhất chính là vào những ngày cuối tháng Mười âm lịch.

Viết bởi: Nguyễn Quang Thiều

   Mấy năm trước, một lần mấy người bạn chúng tôi ăn ở Quán Ăn Ngon, 18 Phan Bội Châu, khi người phục vụ bưng lên cho chúng tôi bát canh cua đồng nấu rau cải non thì một người trong chúng tôi kêu lên “ Đẹp quá”.

    Lúc đó, tất cả chúng tôi đều nhìn vào bát canh cua nấu rau cải và rồi cùng đặt ra một câu hỏi : “ Gọi bát canh đẹp hay ngon thì đúng ?”. Một câu hỏi tưởng rất vớ vẩn của mấy người ăn tối và bàn tán đủ chuyện. Nhưng cuối cùng, chúng tôi thấy chữ Đẹp ở đây hoàn toàn đúng.

   Lâu nay, chúng ta thường nghĩ các món ăn chỉ là món ăn và nó chỉ có nghĩa nuôi sống thân xác con người. Nhưng nếu chúng ta nhìn lại một cách chậm rãi, chúng ta sẽ nhận ra trong rất nhiều những món ăn truyền thống chứa đựng một vẻ đẹp. Và lúc này, khi những ngọn gió mùa đông đã thổi qua những cánh đồng, những làng mạc thì tôi lại nhớ về món canh cua tháng Mười mà mẹ tôi đã nấu trong những năm tháng mẹ tôi còn sống. Bây giờ món canh cua nấu rau cải có thể ăn quanh năm. Nhưng tôi khẳng định canh cua nấu rau cải ngon nhất chính là vào những ngày cuối tháng Mười âm lịch.

   Vì sao món canh cua tháng Mười nấu rau cải lại ngon nhất ? Lại một câu hỏi mà trước đó tôi chẳng mấy khi nghe những người ăn canh cua hỏi thế. Và tôi biết câu trả lời thật dễ dàng đối với nhiều người nhất là những người sinh ra và lớn lên ở thôn quê. Với tôi đó là tháng đẹp nhất trong năm. Tháng của hoa cúc vàng hừng lên trong một góc vườn hay trên những ngôi mộ ở nghĩa trang cuối cánh đồng. Ngày trước, rất nhiều nhà trồng những khóm cúc vạn thọ trong góc vườn nhà mình. Và đặc biệt, trên những ngôi mộ đất thuở xưa người ta hay trồng cúc vạn thọ. Màu vàng của cúc vạn thọ làm cho ngôi mộ ấm áp và gần gũi lạ thường. Đó là lúc lúa đã gặt xong. Cánh đồng khô ráo và thanh sạch. Đấy là lúc những con cua bắt đầu đào hang, làm mà để ngủ đông. Bao nhiêu màu mỡ của cánh đồng đã đã chuyển hóa thành một kho năng lượng dự trữ trong những con cua để chúng có thể sống qua mùa đông giá rét. Thời gian đó là thời gian con cua béo nhất. Những cái mai cua rực đỏ và có cảm giác mỡ màng. Và lúc đó, cải ngọt mới trồng trong vườn hay dọc bãi sông vừa mới lớn. Mỗi cây cải lúc đó chỉ có khoảng dăm bảy lá. Vì thế mà người làng Chùa quê tôi gọi là cải năm lá. Cua tháng mười nấu với cải năm lá và ăn với cơm gạo mới còn đầy nhựa thì hỏi có gì có thể ngon hơn. Mẹ tôi năm nào cũng gieo cải trong vườn và trên một phần ruộng phần trăm của gia đình. Hồi đó người làng tôi chủ yếu trồng cải mào gà. Đó là một loại cải to. Người ta không nhổ cả cây cải để ăn mà tỉa lá cho cây cải tiếp tục lớn cho đến khi làm ngồng và ra hoa. Những lá cái mào gà rất to. Chỉ cần dăm lá là đủ một nồi canh cho gia đình. Thu hoạch rau cải chia làm nhiều giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất là tỉa bớt những cây cải nhỏ trên luống rau cho những cây cải còn lại lớn nhanh. Những cây cải non ấy làm rau ghém chấm với tương. Cải non ngọt và phảng phất cay chấm tương làm nên một vị khó tả. Giai đoạn hai là cải để nấu canh khi đã có từ năm đến bảy lá. Nếu nấu canh cải non quá sẽ ngót hết rau. Còn để già hơn nấu canh thì cứng và dễ có vị đắng. Giai đoạn ba là cải đã lớn dùng để làm món luộc hoặc xào. Giai đoạn cuối cùng cải đã già để muối dưa nén. Cải già ăn một phần còn một phần tiếp tục để để cải ra hoa, lấy hạt làm giống cho mùa sau.

   Những vạt nắng hanh vàng của những buổi chiều cuối đông lại gợi nhớ cho tôi về những vạt hoa cảỉ vàng trong vườn nhà tôi những năm mẹ tôi còn sống. Những năm tháng đó, cho dù tôi đã gần 50 tuổi, nhưng mỗi khi hoa cải trong vườn bắt đầu nở vào cuối đông là mẹ tôi lại nhắn tôi về. Mẹ tôi biết tôi yêu hoa cải bởi màu vàng của nó. Chuyện một bà mẹ hàng năm trồng cải rồi để lại một vạt cải trong vườn cho hoa nở để gọi con trai mình về ngắm hoa có phải là chuyện lãng mạn duy nhất trong thế giới hiện đại không ? Và người con trai mẹ đã trở về ngôi nhà của mình khi trong vườn hoa cải vàng đã bắt đầu nở. Chàng đứng trong vườn và lòng xao động lạ thường. Một cảm giác không cầm lòng được tràn ngập trong chàng. Và chàng đã viết một câu thơ “ Hoa cả rơi không thể cầm lòng”. Mẹ chàng đã mất nhiều năm nay và không còn ai trồng cải trong vườn để cải ra hoa và gọi chàng về nữa. Sau ngày mẹ mất, chàng vẫn về quê những ngày cuối năm hừng nắng hanh như dát vàng khu vườn. Chàng vẫn bước vào mảnh vườn ấy. Nhưng hoa cải không còn. Chàng đứng đó im lặng cho tới khi bóng tối phủ kín khu vườn. Một vài vạt hoa cải để làm giống cho mùa sau không làm thay đổi đời sống vật chất của chàng. Nhưng màu vàng của nó đã nuôi lớn một phần tâm hồn chàng. Khi người ta còn nhớ đến những điều bình dị làm lên sự xao động trong tâm hồn, làm nên cảm giác bình yên và cả sự khắc khoải thì người ta còn những lý do để sống với những điều tốt đẹp và hướng về những điều tốt đẹp.

   Hồi còn học phổ thông, tôi học trường cấp III bên kia sông cho gần nhà. Quê tôi có làng Vĩnh Thượng ven sông chuyên nghề trồng rau. Hồi đó người làng Vĩnh Thượng chỉ trồng rau cải. Vì rau cải được dùng phổ biến hơn các loại rau khác. Họ trồng hai loại cải chính : cải mào gà và cải củ. Khi thu hoạch họ chỉ thu hoạch lá chứ không nhổ cả cây như các loài cải khác cho đến khi cải ra ngồng thì là lần thu hoạch cải cuối cùng. Ngồng cải để luộc và già thêm một chút thì để muối dưa. Dưa ngồng cải mới muối giòn và cay chấm với mắm tép thì ngon đến không bao giờ quên được. Khi thu hoạch cải, người ta để lại một số ruộng cải làm giống cho vụ sau. Và thế là, vào một ngày nắng hanh cuối đông, tất cả những ruộng cải nở hoa vàng rực. Hoa cải đơn lẻ không làm nên vẻ đẹp lộng lẫy của nó. Nhưng cả triền bãi sông nở vàng hoa cải thì nó biến khúc sông Đáy chảy qua khu vực xã tôi thành một thiên đường. Con đường đạp xe đến trường cách làng tôi ba ki lô mét đã mê dụ tôi suốt những năm tháng ấy. Tôi yêu đương sớm. Có lẽ vẻ đẹp hoa cải đã biến tôi thành một người lãng mạn. Khi đi trên con đường chạy ven bãi sông ngập tràn hoa cải vàng, lòng tôi thường xáo động lạ thường. Sau này tôi biết đó là cảm xúc của người dậy thì cho dù lúc đó tình yêu học trò là một tình yêu mơ hồ khó tả chứ không có gì cụ thể. Cảm xúc của tôi trôi mơ hồ theo mùa hoa cải kể từ khi những bông hoa cải vàng nở cho đến những cánh hoa vàng cuối cùng rụng trên đất nâu thẫm của mùa đông.

   Bây giờ ờ các làng quê , những mảnh vườn quê bình dị của những năm tháng xưa với những luống hoa vàng cuối đông hầu như không còn nữa. Người thêm đông đúc và đất đai hẹp đi. Những ngôi nhà bê tông san sát nhau dọc làng chẳng còn hở để có một mảnh vườn trồng cải như thuở trước. Nhưng liệu chúng ta có cần những vạt hoa cải vàng trong đời sống này không ? Có thể không. Nhưng tôi nói về màu vàng hoa cải không chỉ để nói về hoa cải. Tôi nói về vẻ đẹp thiên thiên. Những vẻ đẹp thiên nhiên thực sự vô cùng quan trọng trong việc tạo dựng tâm hồn con người và giải tỏa những cảm giác nặng nề của con người. Thiên nhiên là người bạn đồng hành quan trọng nhất với con người. Quả thực, suốt mấy chục năm qua, có bao vẻ đẹp thiên nhiên chúng ta đang ngày một bị lãng quên. Nhưng khoảng mươi năm trở lại đây, tôi thấy người Việt Nam bắt đầu tìm lại thiên nhiên cho dù chỉ là cuộc tìm lại của các cá nhân mà thôi chứ chưa thành một chiến lược lớn và lâu dài. Và với những cánh đồng hoa cải đã trở thành một vùng thiên nhiên yêu thích của những người trẻ. Có lẽ bây giờ một số vùng chuyên canh rau củ nên mới có những cánh đồng rau cải rộng lớn. Vào dịp cuối năm, thường là khi nắng hanh hừng lên thì hoa cải nở rộ. Những vùng quê ven sông Hồng hay trồng những bãi cải lớn. Thanh niên nam nữ tìm đến đó chụp ảnh và cả chụp ảnh cưới. Có những vẻ đẹp bình dị tưởng mất đi nhưng hình như đang được hồi sinh. Khi con người yêu thiên nhiên và biết hưởng thụ thiên nhiên, đặc biệt biết coi thiên nhiên là một người bạn lớn, họ sẽ có cảm hứng lớn trong cách sống và thiết kế cuộc sống lâu dài của mình. Và một điều vô cùng đơn giản nhưng là chân lý: Khi con người biết rung động trước vẻ đẹp thiên nhiên thì mới biết rung động trước vẻ đẹp của chính con người. Và đó là nơi nẩy sinh lòng nhân ái.

    Khi những ngọn gió lạnh thực sự của mùa đông bắt đầu lùa về trong những xóm nhỏ thì lũ trẻ chúng tôi thường đi móc cua vào buổi trưa khi ăn cơm xong. Chúng tôi đeo cái giỏ bên hông và đi ra cánh đồng. Chúng tôi đi dọc bờ ruộng cỏ đã phủ gần kín để tìm hang cua. Khi thấy một đống đất mới đùn lên thì đó chính là mà cua và sau cái mà kia không thể nào khác là một con cua bắt đầu ngủ đông. Chúng tôi chỉ cần lấy tay lật nhẹ cái mà cua ra là bắt được cua. Đồng bãi những năm tháng ấy cách đây ba bốn chục năm đầy cua, cá. Nhưng bây giờ thì không còn như thế nữa. Các loại chất hóa học mà người nông dân dùng đã tiêu diệt gần hết thế giới hoang dã mà kỳ diệu thuở ấy. Khi cái giỏ bên hông đã trĩu xuống là lúc chúng tôi đã bắt đủ số cua cho nồi canh buổi chiều. Về đến nhà, chúng tôi mang giỏ cua xuống cầu ao trước nhà rửa cua bằng cách dìm cái giỏ cua ngập một nửa trong nước và cứ thế xóc đều. Làm như thế, bao nhiêu bùn đất bán trên mình con cua đều sạch hết. Và làm như thế những con cua hung hăng nhất cũng bị “say” vì bị xóc liên tục. Chúng không dễ dàng cắp vào ngón tay khi người ta xé cua để nấu canh. Những buổi chiều như thế, tôi thường theo mẹ ra ruộng để nhổ rau cải về nấu cua. Những buổi chiều tháng Mười thanh sạch, yên tĩnh và xa xôi luôn làm lòng người xao xác một cảm giác khó tả. Sau này lớn lên xa làng đi học, tôi thường nhớ về cánh đồng làng đang dần thẫm tối trong hoàng hôn và mùi ngòn ngọt của rau cải vừa nhổ. Nồi canh cua bữa tối ăn với cơm mới tháng Mười mang cho tôi cảm giác trọn vẹn và chẳng còn mong muốn thứ ẩm thực nào hơn thế. Sản vật ấy và không gian ấy cùng sự ấm áp của mẹ làm lên một tháng Mười hạnh phúc và thương nhớ khôn nguôi. Mỗi lần giã cua, mẹ tôi đều cho một dúm muối vào giã cùng. Mẹ bảo làm như thế gạch cua khi nấu sẽ chắc và đậm hơn và cũng làm cho nước cua không bắn vào quần áo khi ngồi giã. Bây giờ muốn ăn canh cua, người ta ra chợ và người bán cua ở chợ ném những con cua vào máy và bật công tắc để xay cua. Cua xay máy cho dù thế nào cũng không thể ngon như cua giã. Có lẽ bí mật là ở chỗ giã cua. Khi tôi lên chín lên mười, mẹ tôi sai tôi giã cua giúp mẹ. Mỗi lần như thế, mẹ tôi nói với tôi phải giã đúng ba trăm chày mới được cua. Tôi vừa giã vừa đếm từng chày và đến khoảng ba trăm chày thì cua nhuyễn như cháo. Ngày nay, nhiều người cho cua đã xay vào một cái túi vải hoặc một cái bộ lọc bằng i nốc để lọc cua. Lọc cua như thế thì làm sao có được nồi canh cua ngon được. Bởi lọc như thế thì không thể lấy được thịt cua đã giã mịn. Những chiếc cối sành ngày trước luôn có một cái miệng nhỏ. Người ta làm vậy chắc chỉ để lọc cua và lọc mẻ. Khi cua đã giã nhuyễn, mẹ tôi cho nước vào và lấy tay bóp đều cua rồi khuấy nhẹ cho thịt cua hòa lẫn trong nước rồi lọc nước cua giã ra nồi. Cua được lọc xong là phải cho vào nấu ngay bởi nếu để lâu nồi nước lọc cua sẽ bị ôi và nồi canh sẽ mất đi vị thơm của thịt cua tươi.

 Khi nồi canh đã âm ấm thì mẹ lấy thìa múc canh khuấy nhè nhẹ để gạch cua không bị bén ở đáy nồi. Làm như vậy, gạch cua sẽ nổi lên. Nấu canh cua chỉ để lửa cháy liu riu thì gạch cua mới không bị vỡ khi nồi canh sôi. Rau cải năm lá khi rửa phải rửa từng lá nếu không rau sẽ bị nát và thái nhỏ. Khi nồi canh sôi, mẹ tôi từ từ bỏ rau vào nồi ở một phía để tránh làm vỡ gạch cua nổi trên mặt nồi canh. Khi xé cua cho vào cối giã, lúc nào mẹ tôi cũng chọn những chiếc càng cua to nhất để cho vào nồi canh. Khi mang nồi canh ra, mẹ vớt những chiếc càng cua và chia cho anh em tôi. Anh em tôi đập vỡ cái càng cua và dùng chiếc tăm để khều thịt cua trong chiếc càng cho đến khi cái càng sạch bóng như một món đồ lưu niệm. Hồi ấy, quanh năm có nhiều ngày đói, nhưng những ngày tháng Mười sau khi đã gặt hái xong, cảm giác no ấm phủ kín làng quê trong hương thơm của đất trời và của rơm rạ mới. Món canh cua tháng Mười nấu với rau cải năm lá gắn liền với mẹ tôi. Bởi thế, trong món ăn ấy có biết bao ký ức không bao giờ phai nhạt. Món ăn ấy đủ nuôi một đứa trẻ lớn lên thành một chàng trai khỏe mạnh và nuôi cả tâm hồn đứa trẻ ấy mỗi ngày một rộng mở.

   Bây giờ trong các nhà hàng ở thành phố, người ta đang phục hồi lại những món ăn dân giã thưở xưa như cá diếc kho tương, canh chuối ốc đậu, canh cua rau cải, rau rút, canh hến nấu bầu....Thế nhưng, hương vị của những món ăn ấy chẳng thể như xưa. Bởi con cua bây giờ không phải con cua ngày xưa. Phần nhiều họ nuôi cua để kịp đáp ứng cho nhu cầu của người mua. Rau cải bây giờ cũng không phải cải ngày xưa mà làm sao có được cải năm lá bởi nếu trồng cải đến năm lá mà thu hoạch thì không được lời nhiều. Hơn nữa, làm sao người ăn có được không khí tháng Mười ở thôn quê thuở trước. Và hơn tất cả là mẹ. Mẹ đã nấu món ăn ấy cho chúng tôi. Những năm tháng ấy cho dù đói, rét đau ốm hay sợ hãi một điều gì đó nhưng khi mẹ xuất hiện ở đầu ngõ thì mọi đói, rét, đau ốm và sợ hãi kia tan biến.

  Mỗi năm vào tháng Mười, tôi vẫn về quê. Mẹ tôi đã mất từ lâu nhưng chú Thiệu em tôi đôi lúc vẫn nấu canh cua tháng Mười và rau cải năm lá cho tôi ăn. Nấu món ăn ấy để chúng tôi được trở về thuở ấu thơ bên mẹ. Và món ăn ấy như một con tàu xuyên thời gian đưa anh chị em tôi trở về với làng quê, với cánh đồng và với mẹ. Bởi thế, khi  nhìn bát canh cua nấu rau cải tháng Mười thì người bạn tôi kêu nên “ Đẹp quá”. Tiếng kêu vô tình ấy làm lòng tôi náo động. Bạn tôi đã đúng, món ăn ấy với tôi chứa một vẻ đẹp bền vững qua tháng năm dằng dặc - vẻ đẹp của no đủ, ấm áp và thương nhớ khôn nguôi.

                                                                                                                                N.Q.T

 

Bài viết được xuất bản trên trang web chính thức của

NXB Hội nhà văn vào ngày: 13/11/2018

Tin khác

VỊT QUAY THẤT VỊVỊT QUAY THẤT VỊ
“BẢN TUYÊN NGÔN” VỀ NHỮNG DI SẢN CỦA HƯƠNG VỊ“BẢN TUYÊN NGÔN” VỀ NHỮNG DI SẢN CỦA HƯƠNG VỊ
CÁI CHẾT CỦA MỘT ANH HỀCÁI CHẾT CỦA MỘT ANH HỀ

Tin mới nhất

BÁNH TÉT TRÀ CUÔN - ĐẶC SẢN CỦA VÙNG ĐẤT TRÀ VINH
BÁNH TÉT TRÀ CUÔN - ĐẶC SẢN CỦA VÙNG ĐẤT TRÀ VINH

Ngay từ 5h, hàng chục nóc nhà trong ấp đã đỏ lửa, rôm rả từ rất sớm. Bà con vẫn hay nói vui rằng ở đâu không biết chứ ở đây, không khí Tết luôn có quanh năm.

Sách mới

Viết & Đọc chuyên đề mùa hạ 2019

viết bởi: Nguyễn Quang Thiều

Viết & Đọc chuyên đề mùa hạ 2019
Vết nhơ của người

viết bởi: Nhà xuất bản

Vết nhơ của người
Từng nốt nhạc ngân

viết bởi: Nhà xuất bản

Từng nốt nhạc ngân